No dobra, jest. Lista, o którą prosiło mnie od lat wielu pacjentów i czytelników – niektórzy czekali na nią kilka lat. Szczerze mówiąc, długo się przed nią broniłem. Dlaczego? Bo przyczyn tężyczki nie da się załatwić tabelką w stylu „odhacz i masz spokój”. Potencjalnych chorób i stanów, które mogą ją wywoływać, nasilać albo imitować, jest ponad 100.
Zebrałem te, które znam z wiedzy medycznej i doświadczenia klinicznego. Jedne są częste, inne to rzadkie zespoły, o których przeciętny pacjent nigdy nie usłyszy – ale wszystkie należą do worka potencjalnych prowodyrów.
Spokojnie, zaraz to uporządkujemy. Najpierw jedno ustalenie: to ma być mapa, a nie lista badań do odhaczenia.
Dlaczego ta lista nie jest listą badań
Przy ponad stu możliwych przyczynach łatwo wpaść w pułapkę. Można badać się miesiącami, wydać ogromne pieniądze, pogubić się jeszcze bardziej i nadal nie dojść do sedna. Serio – całych i tak się nie przebadamy, a konto bankowe tego nie wytrzyma.
Mapa, a nie checklista
Ta lista ma edukować i pokazywać skalę problemu. Sam nie uważałem – i dalej nie uważam – żeby sama lista komukolwiek dużo pomagała. O tym, co faktycznie warto u Ciebie sprawdzić, decyduje dokładny wywiad i analiza dotychczasowych wyników. Dobry specjalista potrafi drastycznie zawęzić pulę możliwych przyczyn i wskazać badania zgodne z aktualnymi standardami medycyny.
Nie chodzi o to, żeby sprawdzić wszystko. Chodzi o to, żeby sprawdzić to, co w Twoim przypadku naprawdę ma sens – i zrobić to we właściwy sposób.
Zanim zaczniesz czytać
Obecność choroby na liście nie znaczy, że jest prawdopodobna u Ciebie. Wiele pozycji to bardzo rzadkie, często wrodzone zespoły. Lista pokazuje, co może wywoływać objawy tężyczkowe, a nie co na pewno je u Ciebie wywołuje.
Jeśli trafisz na coś, co brzmi groźnie, nie wyciągaj wniosków z samej listy. To nie jest diagnoza.
Skąd bierze się tężyczka – jeden mechanizm, wiele dróg
Mówiąc wprost, tężyczka to zwiększona pobudliwość nerwowo-mięśniowa, zwykle związana z zaburzeniem gospodarki mineralnej: wapnia, magnezu, potasu i witaminy D. Dlaczego więc na jednej liście leżą nerki, jelita, leki i pasożyty?
Wyobraź sobie wannę. Kran to wchłanianie składników (głównie jelita), odpływ to ich utrata (nerki, biegunki, niektóre leki), a regulator przepływu to hormony, takie jak PTH z przytarczyc. Poziom wody spada, gdy kran jest przykręcony, odpływ za duży albo regulator nie działa. Większość przyczyn tężyczki psuje któryś z tych trzech elementów. Jest też czwarta droga: nadmiernie reaktywny układ nerwowy i zaburzony oddech.
Przyczyny tężyczki – 8 grup, od hormonów po układ nerwowy
Poniżej cała lista, uporządkowana według mechanizmu. Rzadkie zespoły genetyczne zostawiłem w oryginalnych nazwach – łatwiej je potem sprawdzić z lekarzem.
1. Hormony i układ rozrodczy
Tu najważniejszy jest parathormon (PTH), czyli hormon, który pilnuje poziomu wapnia. Gdy przytarczyce lub tarczyca szwankują albo zostały uszkodzone w czasie operacji czy leczenia, cała ta regulacja zaczyna się sypać.
- stan po operacji tarczycy lub przytarczyc,
- stan po radioterapii szyi i uszkodzenie przytarczyc,
- niedoczynność przytarczyc, w tym autoimmunologiczne uszkodzenie przytarczyc,
- rzekoma niedoczynność przytarczyc i zaburzenia szlaku PTH,
- zespół głodnych kości,
- Hashimoto z niedoczynnością tarczycy,
- choroba Gravesa-Basedowa z nadczynnością tarczycy,
- autoimmunologiczny zespół wielogruczołowy,
- zespół DiGeorge’a,
- pierwotny hiperaldosteronizm (zespół Conna) i zespół Cushinga,
- rzadkie zespoły genetyczne: Kenny’ego-Caffeya, Sanjada-Sakati, Barakata (HDR),
- endometrioza, PCOS, menopauza i perimenopauza.
2. Przewód pokarmowy
Największa grupa, bo prawie wszystko, co psuje wchłanianie, odbija się na magnezie, wapniu i witaminie D. Dla porządku podzieliłem ją na cztery obszary.
Choroby zapalne i autoimmunologiczne:
- choroba Leśniowskiego-Crohna,
- wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
- celiakia i choroba Duhringa,
- mikroskopowe zapalenie jelita,
- eozynofilowe zapalenie jelit.
Zaburzenia wchłaniania i stany po operacjach:
- stan po resekcji jelita cienkiego i zespół krótkiego jelita,
- stan po operacjach bariatrycznych,
- SIBO i IMO,
- choroba Whipple’a,
- limfangiektazja jelitowa,
- przewlekłe biegunki i wymioty.
Trzustka, wątroba i drogi żółciowe:
- ostre i przewlekłe zapalenie trzustki,
- niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki, w tym w mukowiscydozie,
- stan po resekcji trzustki,
- zaawansowana marskość wątroby,
- cholestaza i niedrożność róg żółciowych,
- pierwotne zapalenie dróg żółciowych i pierwotne stwardńczące zapalenie dróg żółciowych.
Żołądek:
- przewlekłe zanikowe zapalenie żołądka, także autoimmunologiczne,
- achlorhydria i ciężka hipochlorhydria,
- choroba Addisona-Biermera i niedobór czynnika wewnętrznego (czynnika Castle’a).
3. Choroby nerek
Nerki potrafią „wypłukiwać” z organizmu magnez, wapń i potas. Przy niewydolności dochodzi do tego zaburzona aktywacja witaminy D. Sporo pozycji to rzadkie choroby wrodzone.
- ostra i przewlekła niewydolność nerek,
- zaburzenia aktywacji witaminy D w chorobach nerek,
- zespół Barttera,
- zespół Gitelmana,
- zespół Fanconiego,
- zespół Liddle’a,
- zespół EAST/SeSAME,
- rodzinna pierwotna hipomagnezemia z hiperkalciurią i nefrokalcynozą.
4. Leki i ich działania uboczne
Część leków zwiększa utratę składników mineralnych albo utrudnia ich wchłanianie. Jeśli bierzesz któryś z poniższych – nie odstawiaj go na własną rękę! O zmianach decyduje lekarz.
- przewlekłe stosowanie diuretyków,
- przewlekłe stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP),
- przewlekłe stosowanie leków przeczyszczających,
- cholestyramina i orlistat,
- leki przeciwpadaczkowe zaburzające metabolizm witaminy D,
- przewlekła terapia glikokortykosteroidami,
- takrolimus i cyklosporyna,
- cisplatyna, aminoglikozydy i amfoterycyna B,
- inhibitory EGFR, np. cetuksymab,
- denosumab i cynakalcet,
- foskarnet i pentamidyna.
5. Stany nagłe, ciężkie choroby i onkologia
Najkrótsza grupa, ale tężyczka bywa tu skutkiem poważnego stanu ogólnego, a nie samodzielnym problemem.
- cukrzycowa kwasica ketonowa po leczeniu,
- rabdomioliza,
- rozległe oparzenia,
- ciężka sepsa,
- masywne przetoczenia krwi,
- zespół ponownego odżywienia,
- zespół lizy guza,
- niektóre choroby nowotworowe i ich leczenie.
6. Zaburzenia metaboliczne
Trafiają tu sytuacje, w których organizm zużywa więcej minerałów, niż dostaje, albo gospodaruje nimi w nietypowy sposób.
- stany przedcukrzycowe i inne choroby metaboliczne,
- alkoholizm,
- przewlekłe niedożywienie,
- zasadowica metaboliczna,
- ciąża i laktacja (stany zwiększonego zapotrzebowania, nie choroby),
- oporność na witaminę D,
- wrodzone zaburzenia transportu magnezu, np. mutacje genów TRPM6 i CNNM2,
- zespół MELAS,
- mutacja genu MTHFR.
Przy ostatniej pozycji ostrożnie: sama mutacja MTHFR rzadko tłumaczy objawy i nie powinna być jedynym tropem w diagnostyce.
7. Infekcje
Infekcje przewodu pokarmowego mogą uszkadzać błonę jelita i wywoływać biegunki, a to znowu uderza we wchłanianie. Pasożyty bywają podstępne, bo ich objawy potrafią być bardzo dyskretne.
Bakterie, grzyby i inne drobnoustroje:
- borelioza,
- Yersinia,
- kandydoza przewodu pokarmowego,
- Clostridioides difficile,
- Helicobacter pylori,
- enterotoksyczne szczepy E. coli,
- Shigella,
- tropikalna sprue.
Pasożyty:
- lamblioza,
- kryptosporydioza,
- pełzakowica,
- Dientamoeba fragilis i Blastocystis spp.,
- glistnica, tęgoryjczyca, włosogłówczyca, węgorek jelitowy,
- tasiemczyce i bąblowica,
- toksokaroza, włośnica, motylica wątrobowa, toksoplazmoza.
8. Układ nerwowy, oddech i psychika
Tu tężyczka nie wynika z niedoboru składników, ale z nadpobudliwości albo zaburzeń oddychania. O zespole hiperwentylacyjnym piszę szerzej w artykule [link do artykułu: Tężyczka czy fibromialgia?].
- zespół hiperwentylacyjny,
- zaburzenia lękowe,
- stwardnienie rozsiane,
- stwardnienie zanikowe boczne,
- guzy ośrodkowego układu nerwowego przebiegające z hiperwentylacją ośrodkową,
- zatorowość płucna,
- zapalenie płuc przebiegające z hipoksją.
Jak zawęzić tę listę do swojego przypadku
Masz już mapę, więc pora na pytanie, jak z niej korzystać. Sama lista nie wskaże Ci przyczyny. Pomoże za to przygotować się do rozmowy ze specjalistą, który połączy kropki.
Wizyta bez chaosu
Zbierz w jednym miejscu:
- objawy – kiedy się pojawiają, po czym się nasilają, jak śpisz,
- dotychczasowe wyniki badań, także te „w normie”,
- przyjmowane leki i suplementy razem z dawkami,
- historię operacji, chorób i infekcji.
Taki dokument da lekarzowi więcej niż pojedynczy wynik.
Czego nie robić
Nie zlecaj sobie samodzielnie wszystkich badań i nie dopasowuj własnych objawów do pozycji z listy. To prosta droga do lęku, rachunków i błędnych wniosków.
Podsumowanie – tężyczka ma przyczynę, ale nie musisz jej szukać w ciemno
Tężyczka rzadko bierze się znikąd. Nawet przy ponad stu możliwych przyczynach droga do tej właściwej jest zwykle krótsza, niż wygląda na tej mapie – pod warunkiem że nie idziesz nią po omacku.
Spisz objawy, wyniki i leki w jednym dokumencie i przynieś go na konsultację. A jeśli w tle jest też przewlekły ból i brak regeneracji, zajrzyj do artykułu o tym, [jak odróżnić tężyczkę od fibromialgii](link do artykułu: Tężyczka czy fibromialgia?).